Trích dẫn một câu từ hiến chế Gaudium et Spes, Đức Giáo Hoàng Leo XIV khẳng định rằng đức tin phải dấn thân vào văn hóa thay vì đối lập với văn hóa đó; ngài cũng bác bỏ việc sử dụng Kitô giáo như một công cụ cho căn tính dân tộc chủ nghĩa hoặc như một thái độ rút lui mang tính tận thế.
Linh mục Antonio Spadaro SJ, trong mục Global Catholic ngày 30 tháng 10 năm 2026 của hãng tin UCA News cho biết: Trong buổi tiếp kiến chung hàng tuần tại Quảng trường Thánh Phêrô vào thứ Tư, ngày 28 tháng 10, Đức Leo XIV đã đọc một câu trích từ Gaudium et Spes – văn kiện mà qua đó Công đồng Vatican II đã định hướng cách thức Giáo hội hiện diện trong thế giới hiện đại.
Văn bản từ năm 1965 này chứa đựng một cách diễn đạt mang tính tuyệt đối hiếm khi xuất hiện trong các tài liệu của Giáo hội: “Vậy, các tín hữu hãy sống trong sự hiệp nhất mật thiết nhất với những người cùng thời, và hãy nỗ lực thấu hiểu trọn vẹn lối suy nghĩ cũng như cảm nhận của họ, vốn được thể hiện qua văn hóa.”
Các bài giáo lý vào thứ Tư thường ít khi trở thành tâm điểm tin tức; bài giáo lý lần này – bàn về mối tương quan giữa đức tin và văn hóa – thoạt nhìn có vẻ chỉ là một bài bình luận về một văn bản đã sáu mươi năm tuổi.
Tuy nhiên, đó không phải là tinh thần mà Đức Leo muốn truyền tải. Khi đặt trong bối cảnh các sự kiện vài ngày gần đây, bài phát biểu này mang sức nặng thực sự, và câu trích từ năm 1965 ấy bỗng trở nên rõ nét dưới góc độ chính trị.
Đức Leo mở đầu bằng một tiền đề then chốt: đức tin không được phép sống “trong tinh thần đối lập hay thù địch đối với thế giới và các biểu hiện văn hóa của thế giới đó.”
Như vậy, đoạn văn này đóng vai trò trọng tâm để hiểu về Kitô giáo, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay.
Chính Công đồng Vatican II đã chỉ ra đối tượng cần lưu ý đầu tiên tại mục 58 – đoạn mà Đức Giáo Hoàng đã trích dẫn: Giáo hội, vốn được sai đến với mọi dân tộc, không gắn kết độc quyền hay không thể tách rời với bất cứ chủng tộc, quốc gia hay lối sống cụ thể nào.
Chẳng hạn, tuần trước, tổ chức tư vấn Theos của Anh đã công bố một cuộc khảo sát về mối quan hệ giữa Kitô giáo và căn tính dân tộc tại Vương quốc Anh. Khoảng 11% số người được hỏi có quan điểm có thể gọi là “chủ nghĩa dân tộc Ki-tô giáo”, và trong số đó, chỉ có 13% đi nhà thờ hàng tuần.
Tại các cuộc tuần hành phản đối nhập cư diễn ra khắp đất nước trong hai năm qua, hình ảnh cây thập giá đã xuất hiện bên cạnh lá cờ Thánh George, khiến các giám mục của Giáo hội Anh phải lên tiếng cảnh báo về việc sử dụng các biểu tượng Ki-tô giáo để cổ súy cho thái độ thù địch đối với người di cư.
Đáng chú ý, Giáo hoàng cũng đến từ Hoa Kỳ – quốc gia sẽ tổ chức bầu cử Quốc hội vào thứ Ba tới, nơi vấn đề tương tự đã trở thành tâm điểm của các cuộc tranh luận công khai suốt nhiều năm qua.
Trong những trường hợp như vậy, Ki-tô giáo đóng vai trò như một dấu hiệu nhận diện sự thuộc về, hơn là một kim chỉ nam cho lối sống. Cách tiếp cận mà Đức Leo đặt làm trọng tâm trong bài giáo lý của ngài đã đi theo hướng ngược lại: đức tin có thể hiện diện trong bất cứ nền văn hóa nào, bởi lẽ nó không gắn chặt với riêng một nền văn hóa cụ thể nào cả.
Ngoài ra, còn một cách khác để đối lập với thế giới: đó là rút lui khỏi thế giới, hoặc nhìn nhận thế giới như một sân khấu cho ngày tận thế.
Năm 2017, tác giả người Mỹ Rod Dreher đã đặt tên cho lựa chọn xây dựng các cộng đồng Ki-tô giáo biệt lập là “Lựa chọn Benedict” (The Benedict Option) – một cách để tồn tại qua thời kỳ mà ông mô tả là “thời kỳ tăm tối mới”.
Vào tháng Ba, tỷ phú Thung lũng Silicon Peter Thiel đã tổ chức một loạt bốn bài thuyết trình tại Rome (dành riêng cho khách mời) về chủ đề “phản Kitô” (antichrist). Các bài giảng này dựa trên tư tưởng của René Girard, Carl Schmitt và John Henry Newman, với kỹ thuật đóng vai trò là sợi dây xuyên suốt.
Trong nhãn quan mang tính khải huyền này, những người cùng thời trở thành các nhân vật trong một vở kịch đã được viết sẵn, và nhiệm vụ đặt ra là phải vạch trần bản chất của họ.
Văn kiện của Công đồng – tài liệu mà Đức Leo đọc với niềm xác tín rõ rệt – đã xoay chuyển góc nhìn đó: nó gắn uy tín của đức tin với khả năng đạt đến một sự tổng hòa chín muồi cùng nền văn hóa của chính thời đại đó.