Phần Bốn: GIÁO HỘI TRONG TÌNH TRẠNG BỊ BAO VÂY, 1650–1891
Chương 22: THÁCH THỨC CỦA TƯ TƯỞNG MỚI
Đến giữa thế kỷ XVII, rõ ràng là sức mạnh của cuộc Cải cách Công Giáo đã cạn kiệt. Người Thệ Phản và người Công Giáo đã thỏa hiệp trong một hiệp ước không ổn định. Động lực quan trọng nhất trong tư tưởng châu Âu sẽ không còn bắt nguồn từ bên trong các giáo hội Kitô giáo nữa. Châu Âu đã sẵn sàng đi theo một con đường khác. Một loạt các nhà tư tưởng châu Âu, một số người trong số họ khá xa lạ với Giáo hội, đang bận rộn phác thảo một thế giới quan mới sẽ thống trị nền văn minh phương Tây và định hướng con người phương Tây theo những hướng hoàn toàn mới. Các nhà tư tưởng tham gia vào phong trào này, được gọi là Thời kỳ Khai sáng, đã bao trùm toàn bộ lĩnh vực trí thức mà trước đây được coi là độc quyền của Giáo hội và đưa ra một cái nhìn khác về vũ trụ, bản chất con người, xã hội, lịch sử, đạo đức và tôn giáo. Bức tranh thế giới mà họ tạo ra đồng nghĩa với việc nới lỏng sự kiểm soát của nhà nước và xã hội khỏi sự chi phối của giáo hội, dẫn đến sự hình thành một nền văn hóa phần lớn mang tính thế tục. Các nguyên tắc của họ không còn được rút ra từ Kinh Thánh hay thẩm quyền của Giáo hội mà được hình thành một cách độc lập bởi lý trí và kinh nghiệm xã hội.
Phản ứng của Giáo Hội Công Giáo trước sự trỗi dậy của chủ nghĩa hiện đại phần lớn mang tính phòng thủ và tiêu cực. Giáo hội thường không thể đối đầu với những nhà tư tưởng tự do trên chính lập trường của họ và thường chỉ đơn giản là lên án các ý tưởng của họ và đàn áp mạnh mẽ. Kết quả là sự tách rời giữa văn hóa thế tục và Giáo hội, cùng với não trạng bị bao vây từng lên đặc điểm cho Công Giáo hiện đại cho đến ngày nay.
Thời kỳ Khai sáng bắt nguồn từ vũ trụ học mới, xuất phát từ Copernicus. Từ chối ý tưởng Trái đất là trung tâm của vũ trụ – một quan điểm được tất cả các nhà tư tưởng thời trung cổ nắm giữ, những người đã tiếp thu nó từ người Hy Lạp, Ptolemy và A-ris-tốt – Copernicus ủng hộ một vũ trụ lấy Mặt trời làm trung tâm, một lý thuyết đưa ra giả thuyết kỳ lạ rằng Trái đất dường như tĩnh lặng của chúng ta thực sự đang quay quanh Mặt trời với tốc độ đáng kinh ngạc. Một loạt các bộ óc lỗi lạc—Kepler, Galileo và Newton là những người đáng chú ý nhất—đã dần dần cách mạng hóa sự hiểu biết của chúng ta về vũ trụ vật lý theo hướng của Copernicus.
Hệ thống vũ trụ học mới này là mối đe dọa khủng khiếp đối với Giáo hội. Nền tảng tư tưởng và thần học của nó, chủ nghĩa kinh viện, dựa trên triết học của A-ris-tốt, mà nhờ Thánh Tô-ma, đã được kết hợp một cách hoàn hảo với Kinh Thánh. Hệ thống vũ trụ học mới dường như đòi hỏi sự bác bỏ hoàn toàn toàn bộ triết học của A-ris-tốt và do đó sẽ phá vỡ khuôn khổ giáo lý của Giáo hội. Galileo, quả thật, đã đưa ra cho Giáo hội một phương pháp dung hòa Kinh Thánh với nền khoa học mới mà ông đang trong quá trình sáng lập. Trong thư gửi Castelli, ông nói:
Thẩm quyền của Kinh Thánh chỉ nhằm mục đích duy nhất là cung cấp cho con người những chân lý cần thiết cho sự cứu rỗi của họ.... Nhưng chính cùng một Thiên Chúa ấy, Đấng đã ban cho chúng ta giác quan, lý trí và sự hiểu biết, lại không muốn chúng ta sử dụng chúng nhưng muốn truyền đạt cho chúng ta bằng một phương tiện khác kiến thức mà chúng ta vốn có thể đạt được bằng cách sử dụng chúng—đây là điều mà tôi không nghĩ mình có nghĩa vụ phải tin. (90)

Nhưng lời nói của ông đã không được chú ý, và Giáo hội đã lên án quan điểm của ông rằng trái đất quay quanh mặt trời. Vào thế kỷ XIII, Thánh Tô-ma đã có một cách tiếp cận sáng tạo đối với chủ nghĩa A-ris-tốt khi nó được coi là mối đe dọa đối với nền tảng giáo lý của Giáo hội. Nhưng Giáo hội của Phong trào Phản Cải cách đã từ chối công nhận nơi Galileo một Thánh Tô-ma khác, đã mất can đảm, và từ đó ngày càng sử dụng đến sự lên án như một phương tiện để đối phó với những thách thức về mặt trí thức.
Một phong trào khác của Thời kỳ Khai sáng đã khiến Giáo hội muốn lên án là chủ nghĩa duy lý phê phán. Người sáng lập, René Descartes (mất năm 1650), đã áp dụng vào triết học phương pháp toán học vốn đã được chứng minh là rất hiệu quả trong khoa học. Ông xây dựng toàn bộ công trình của mình trên một phương pháp nghi ngờ triệt để, được cho là cho phép ông đạt đến một số chân lý tuyệt đối chắc chắn. Về cơ bản, đó là cùng một quy trình được các nhà vật lý thế kỷ XVII sử dụng, những người không chấp nhận bất cứ điều gì là đúng cho đến khi nó được chứng minh không còn nghi ngờ gì nữa. Descartes đã đoạn tuyệt hoàn toàn với tất cả triết học trong quá khứ và đặt câu hỏi về tất cả các thẩm quyền. Ông tấn công những người theo trường phái A-ris-tốt vì sự dựa dẫm mù quáng của họ vào A-ris-tốt. Mặc dù bản thân ông không mở rộng phương pháp nghi ngờ của mình đến các chân lý của đức tin Công Giáo, nhưng nguyên tắc nghi ngờ mọi thứ của ông đã sớm được mở rộng đến mọi khía cạnh của truyền thống Kitô giáo và thậm chí đến chính ý niệm về truyền thống. Truyền thống được coi là hình ảnh thu nhỏ của những định kiến được kế thừa, và khoa học lịch sử phê phán sẽ thay thế truyền thống. Là thành trì chính của truyền thống, Giáo hội Kitô giáo là mục tiêu chính của Descartes. Những người theo chủ nghĩa duy lý, đứng đầu là Pierre Bayle (mất năm 1706), đã tập trung khả năng phê phán sắc bén của mình vào các vấn đề liên quan đến tôn giáo và nền tảng lịch sử của nó.
Một trong những người sáng lập ra phê bình Kinh Thánh, linh mục dòng Nguyện Đường người Pháp Richard Simon, đã cố gắng chứng minh cho Giáo hội thấy rằng phê bình không nhất thiết phải mang tính phá hoại. Trong tác phẩm Lịch sử Phê phán Cựu Ước (1678), ông nhấn mạnh rằng Kinh Thánh phải được nghiên cứu một cách phê phán, giống như bất cứ tài liệu lịch sử nào khác; ông đặt câu hỏi về nhiều giả định truyền thống liên quan đến tác giả và tính chất lịch sử của Kinh Thánh, nhưng ông viết với tư cách là người bảo vệ đức tin Công Giáo với hy vọng chứng minh tính hợp lệ của sự hiểu biết Công Giáo về truyền thống. Tuy nhiên, tác phẩm của ông đã khiến các nhà chức trách Giáo hội lo ngại; Bossuet chỉ cần nhìn vào mục lục của nó và đã kêu gọi cảnh sát đàn áp nó. Một cơ hội tuyệt vời khác đã bị bỏ lỡ để điều chỉnh giáo lý của Giáo hội cho phù hợp với những ý tưởng mới. Cũng như trường hợp của Galileo, vấn đề nằm ở sự hiểu biết cứng ngắc về truyền thống như được công đồng Trent đề ra. Trent đã quy định rằng Kinh Thánh phải được giải thích theo truyền thống, mà nó định nghĩa là cách các Giáo phụ của Giáo hội hiểu Kinh Thánh. Trên thực tế, điều này có nghĩa là tư tưởng Công Giáo sẽ không được phép vượt ra ngoài khuôn khổ của các Giáo phụ và do đó sẽ ngày càng gặp khó khăn trong việc đối phó với sự phát triển của tư tưởng thế tục.

Một nguồn xung đột lớn khác giữa Thời kỳ Khai sáng và Giáo hội là vấn đề tự do tôn giáo. Quan niệm thời trung cổ về sự cần thiết của sự thống nhất tôn giáo như là nền tảng của trật tự xã hội vẫn còn mạnh mẽ trong cả thế giới Công Giáo và Thệ Phản. Mỗi quốc gia đều có Giáo hội quốc giáo của riêng mình. Quan điểm của Bodin rằng sự thống nhất tôn giáo không nhất thiết là điều tốt đẹp nhất cho xã hội vẫn chưa được chấp nhận. Cá nhân không được tự do thờ phượng Chúa theo ý muốn của mình. Ngay cả ở những quốc gia cho phép một mức độ khoan dung nhất định, vẫn có xu hướng mạnh mẽ thu hồi những đặc quyền đó, như ở Anh năm 1660 và Pháp năm 1685.
Các triết gia thời Khai sáng nhận thấy tình trạng này thật khủng khiếp và đã dồn hết tâm sức vào cuộc đấu tranh cho tự do tôn giáo. Một trong những lập luận chính của họ dựa trên bản chất rất cá nhân của sự cam kết tôn giáo, bởi vì, như họ nói, chân lý tôn giáo, không giống như chân lý khoa học, không thể được chứng minh một cách khách quan. Do đó, sự cưỡng bức về bản chất là xấu xa, vì nó phá hủy sự lựa chọn cá nhân, vốn là bản chất của sự cam kết tôn giáo.
Như Diderot đã nói:
Tâm trí chỉ có thể chấp nhận những gì nó cho là đúng. Trái tim chỉ có thể yêu những gì nó cho là tốt. Bạo lực sẽ biến một người thành kẻ đạo đức giả nếu anh ta yếu đuối và thành một người tử đạo nếu anh ta mạnh mẽ… Giảng dạy, thuyết phục và cầu nguyện, đó là những phương tiện hợp pháp duy nhất để loan truyền đức tin. (91)
Liên quan mật thiết đến lòng tôn sùng tự do tôn giáo của họ là niềm tin vào quyền tự chủ bản thân. Điều này có nghĩa là một người chỉ nên chấp nhận là đúng những gì dường như đúng với họ dựa trên bằng chứng lý tính nội tại — không bao giờ chỉ dựa trên thẩm quyền, dù là của Kinh Thánh, Giáo Hội, hay một cơ quan bên ngoài nào khác.
Không cần phải nói, các Giáo Hội tỏ ra ít đồng cảm với những ý tưởng về tự do tôn giáo và quyền tự chủ này. Ngoại trừ một số trường hợp đáng chú ý, các giáo sĩ không thể rũ bỏ những thói quen tư duy ăn sâu trong kỷ luật và chính sách của Giáo Hội suốt một nghìn năm. Do mức độ tập trung hóa và hiệu quả cao, Giáo Hội Rô-ma đã chứng tỏ thành công hơn các giáo hội khác trong việc phát hiện và đàn áp dị giáo, và do đó nó được coi là thành trì của sự cố chấp và bất dung thứ hơn các giáo hội khác.
Tín lý Kitô giáo về tội nguyên tổ cũng là chủ đề gây tranh cãi gay gắt giữa các Giáo Hội và các triết gia. Tội nguyên tổ là câu trả lời của Kitô giáo cho vấn đề muôn thuở về sự xấu xa và độc ác của con người—tại sao lại có bạo lực, chiến tranh, giết người, đủ loại tội ác? Người Kitô giáo truy tìm nguồn gốc của sự xấu xa về mặt đạo đức đến sự bội giáo nguyên thủy trong vườn địa đàng—một lý thuyết mà các triết gia khai sáng cho là trái ngược hoàn toàn với lẽ thường và lý trí. Theo quan điểm của họ, con người sinh ra vốn dĩ tốt lành và được ban cho khả năng lý trí—nếu được sử dụng đúng cách—sẽ đảm bảo cho họ một mức độ hạnh phúc tự nhiên đầy đủ.
Liên quan chặt chẽ đến vấn đề này là câu hỏi về sự tiến bộ: Liệu con người có ngày càng tốt hơn và hạnh phúc hơn, và liệu họ có đang hướng tới một thời đại hoàng kim? Những người “khai sáng” nói “Có”; người Kitô giáo nói “Không”. Thái độ của những người khai sáng chắc chắn là một sự thay đổi; tất cả các nhà tư tưởng trước đó đều cho rằng Thời đại Hoàng kim nằm trong một thời kỳ lý tưởng nào đó trong quá khứ khi con người được cho là hoàn toàn hạnh phúc và ở trạng thái tốt nhất của mình.
Một lý do cho sự lạc quan vốn là đặc điểm nổi bật của những người khai sáng là sự tiến bộ vật chất thực sự được ghi nhận bởi sự phát triển của kỹ thuật khoa học; con đường đã rõ ràng. Cuộc sống tốt đẹp hơn nhiều vào thế kỷ XVIII so với thế kỷ XVII; xe ngựa thoải mái hơn; của cải tích lũy nhiều hơn. Cũng nhờ Newton mà có một niềm tin mới vào sức mạnh của lý trí con người, và cảm giác rằng những tệ nạn của mê tín, cuồng tín, giáo điều và phi lý sẽ bị đánh bại; một niềm tin ngày càng lớn mạnh được một số ít tín hữu Ki-tô giáo chia sẻ là bằng cách cải thiện giáo dục và áp dụng các nguyên tắc hợp lý vào đời sống xã hội, con người sẽ nhanh chóng đạt được hạnh phúc mà cho đến nay họ vẫn bị từ chối bởi các định chế lỗi thời và âm mưu của các nhóm lợi ích.
Hầu tước de Condorcet là một trong những người truyền bá nhiệt thành nhất của tôn giáo mới về nhân loại và tiến bộ. Trong bản phác thảo lịch sử thế giới của mình, ông đã vẽ nên một viễn cảnh về sự cứu rỗi trần thế, về một thiên đường trần gian tương đương với thiên đường của người Ki-tô giáo. Ông gọi đó là kỷ nguyên thứ mười, một thời điểm mà mê tín sẽ bị khắc phục, tội ác sẽ chấm dứt và chiến tranh sẽ bị loại bỏ khỏi xã hội, vì tất cả những tệ nạn này đều do sự ngu dốt gây ra và sẽ được chữa khỏi nhờ sự tiến bộ của khoa học. Với Anh, Pháp và Hoa Kỳ đi tiên phong, toàn nhân loại sẽ vươn lên những tầm cao hơn về thành tựu thể chất, trí thức và đạo đức.(92)
Những người truyền bá đức tin thế tục mới đã nêu lên những vấn đề cơ bản và đặt câu hỏi về nhiều giáo lý thánh thiêng nhất của Giáo hội Kitô giáo liên quan đến bản chất con người, nguồn gốc của cái ác, quyền của lương tâm cá nhân và mục đích của cuộc sống. Những người theo tự nhiên thần thuyết (Deism) còn lại đã tấn công vào cốt lõi của Kitô giáo bằng cách phủ nhận chính ý niệm về sự mặc khải. Cho rằng sự mặc khải là thừa thãi, họ chủ trương một tôn giáo hợp lý, “tự nhiên” – một tôn giáo được cho là đơn giản và đủ đáp ứng nhu cầu của con người. Chính sự hiện hữu của một vũ trụ có trật tự đối với họ là bằng chứng đủ mạnh mẽ về sự hiện hữu của một Thiên Chúa, Đấng đã lên kế hoạch, xây dựng và vận hành cỗ máy thế giới. Tôn giáo của họ về cơ bản là một thuyết hữu thần duy lý, kết hợp với sự chỉ trích triệt để Kinh Thánh. Tính chất giả mạo rõ ràng của các lời tiên tri và phép lạ trong Kinh Thánh đã chứng minh cho họ thấy rằng nó không xứng đáng được coi là phương tiện của một sự mặc khải đặc biệt.
Tự nhiên thần thuyết (Deism) bắt nguồn từ nước Anh với Lãnh chúa Herbert xứ Cherbury, người cho rằng tôn giáo tự nhiên sẽ chấm dứt xung đột tôn giáo. Một số nhà văn viết sách nhỏ người Anh đã ủng hộ phong trào này, những người như John Toland, tác giả của cuốn "Christianity Not Mysterious" (Kitô giáo không hề bí ẩn), và Anthony Collins cùng Matthew Tindal, với cuốn "Christianity as Old as the Creation" (Kitô giáo cổ xưa như sự sáng tạo) được coi là kinh thánh của tự nhiên thần thuyết. Những cuốn sách này đã gây ra nhiều tranh cãi. Xu hướng duy thần đã len lỏi vào một số nhà thờ dưới hình thức Thuyết Độc vị (Unitarianism, phủ nhận thiên tính của Chúa Con và Chúa Thánh Thần) và chắc chắn đã ảnh hưởng đến ngôn ngữ thuyết giảng. Các nhà thuyết giáo nhấn mạnh tính hợp lý của Kitô giáo và tìm kiếm kỹ lưỡng các lập luận để chứng minh tính xác thực của các lời tiên tri và phép lạ. Cuộc tranh luận kết thúc bởi giám mục Anh giáo Joseph Butler, người mà cuốn "Analogy of Religion" (Sự tương đồng của tôn giáo) đã vạch trần lý luận đơn giản của những người theo tự nhiên thần thuyết và kết luận một cách nghịch lý rằng Kitô giáo có tính khả thi hơn tự nhiên thần thuyết.
Cuộc đấu tranh giữa đức tin mới và đức tin cũ kéo dài hơn và gay gắt hơn ở Pháp. Nhà triết học theo chủ nghĩa duy thần Voltaire (mất năm 1778), nhân danh Thời kỳ Khai sáng, đã tuyên chiến với Giáo hội, với các giáo điều, đạo đức, truyền thống và giáo sĩ của Giáo hội. Không gì thoát khỏi những cuộc tấn công dữ dội của ông: Chúa Ba Ngôi, sự trinh tiết của Đức Trinh Nữ Maria, sự hiện diện của Mình và Máu Chúa Kitô trong Thánh lễ. Ông thấy đạo đức của "Dân được chọn" thật đáng ghê tởm, và lịch sử của Giáo hội chẳng khác gì một tập hợp đẫm máu của những cuộc tranh cãi ngu ngốc dẫn đến chiến tranh và giết người hàng loạt. Voltaire không bao giờ nhàm chán, và ông thường rất hóm hỉnh. Cuốn Từ điển Triết học (Dictionnaire Philosophyque, 1764) của ông là tổng kết chống Kitô giáo; nó đã bị đốt ở Geneva, Hòa Lan, Pháp và Tòa thánh. Sự mỉa mai lan tỏa của nó được thể hiện trong đoạn văn sau:
Trong khi văn phong của sách Các Vua và Sử Biên là thần thiêng, thì những hành động được ghi lại trong những cuốn lịch sử này lại không hề thần thiêng. Đa-vít ám sát Uriah; Ishbosheth và Mephibosheth bị ám sát; Absalom ám sát Amnon; Joab ám sát Absalom; Solomon ám sát Adonijah, em trai mình; Baasha ám sát Hadab; Zimri ám sát Elah; Omri ám sát Zimri; Ahab ám sát Naboth; Jehu ám sát Ahab và Joram… Tôi biết còn nhiều vụ ám sát khác nữa. Phải thừa nhận rằng nếu Thánh Linh viết lịch sử này, thì Người đã không chọn một chủ đề thực sự mang tính giáo huấn. (93)

Cuộc tranh luận giữa những người theo Voltaire và những người theo Ki-tô giáo ở Pháp, giữa người Công Giáo và những người không tin, đã bao trùm nhiều lĩnh vực và nêu lên nhiều vấn đề. Điều đáng chú ý là người Công Giáo Pháp chưa bao giờ sản sinh ra những nhà biện hộ xuất sắc sánh ngang với Voltaire, Diderot, Rousseau và những người cùng thời. Không có Giám mục Butler nào xuất hiện để đánh bại kẻ thù của họ. Tuy nhiên, họ đã tìm được một số người phát ngôn xứng đáng. Chẳng hạn, tờ báo hàng tháng của dòng Tên, Journal de Trévoux, là một trong những ấn phẩm định kỳ uyên bác và khách quan nhất thời bấy giờ. Và đó là một tai họa lớn đối với Giáo hội khi dòng Tên bị đàn áp vào năm 1763, vì họ mang lại hy vọng tốt nhất để dẫn dắt Giáo hội đến một mối quan hệ tích cực hơn với Thời kỳ Khai sáng.
Sự xâm nhập của tư tưởng hoài nghi vào Giáo hội ở Pháp đột nhiên được phơi bày trong vụ án Prades, bùng nổ ở Pháp năm 1752. Linh mục Prades đã trình bày một luận văn lấy bằng thần học tại Sorbonne, được cho là bản tóm tắt các lập luận bảo vệ mặc khải Kitô giáo. Tuy nhiên, việc xem xét kỹ hơn cho thấy nó có sự tương đồng đáng kể với các ý tưởng của Diderot, biên tập viên của bộ bách khoa toàn thư Encyclopédie đáng ngờ; dưới vỏ bọc của một lời biện hộ, nó không khác gì một cuộc tấn công toàn diện vào các tín điều cơ bản của Giáo hội. Khi tin tức lan truyền rằng chính Sorbonne đã bị nhiễm chủ nghĩa duy lý, một làn sóng phẫn nộ công khai đã nổ ra. Cuộc khủng hoảng đã góp phần chia rẽ nước Pháp thành hai phe phái—rõ ràng hơn trước khi ngày càng nhận thấy rằng chủ nghĩa Khai sáng không thể dung hòa với Kitô giáo.
Trong vài thập kỷ tiếp theo trước Cách mạng Pháp, những người hoài nghi đã liên tục tiến bộ bất chấp nỗ lực đàn áp của Giáo hội. Các nhà bách khoa toàn thư đã tìm cách né tránh sự kiểm duyệt của chính quyền—những người này lại thường giúp đỡ bằng cách nới lỏng sự giám sát của họ. Chúng ta cũng không được quên rằng thế hệ mới này có vị thế dễ dàng hơn: Họ là những nhà truyền giáo của một đức tin mới, với những giáo điều về tiến bộ, tự do, lý trí và tự nhiên dường như hài hòa hơn với các xu hướng chính trị, xã hội và văn hóa của thời đại so với Kitô giáo truyền thống; họ cũng có lợi thế mà sự mới lạ luôn có được, trong khi những người biện hộ cho Công Giáo so với họ dường như chỉ đang lặp lại những gì mọi người đã luôn nghe.

Tuy nhiên, vào đêm trước Cách mạng Pháp, vẫn chưa rõ ràng rằng Giáo hội đã thất bại trong cuộc chiến giành lấy tâm trí và trái tim của châu Âu. Chủ nghĩa chống giáo sĩ quyết liệt và có hệ thống của Voltaire, dù rực rỡ và khơi dậy nhiều nhiệt huyết trong giới trí thức, vẫn chỉ phản ánh tư tưởng của một bộ phận hạn chế trong công chúng.