Triển lãm mang tên "Thảm họa và Kỳ quan" (Catastrophe and Wonder) sẽ khám phá những mối đe dọa đối với việc bảo tồn kiến thức, chẳng hạn như hỏa hoạn, nước, ánh sáng, côn trùng và con người.

V. M. Traverso của tạp chí Aleteia, ngày 03/10/2026, cho hay: Kể từ khi máy in ra đời vào năm 1440, Tòa Thánh đã tích cực thúc đẩy việc phổ biến, bảo vệ và phát huy các nguồn kiến thức được in ấn. Mặc dù nhiều người trong chúng ta thường nghĩ rằng bảo vệ kiến thức chủ yếu gắn liền với các sáng kiến văn hóa như khuyến học hay mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, nhưng việc bảo vệ sách còn đòi hỏi một chiến lược rất thực tế nhằm đảm bảo sự nguyên vẹn về mặt vật lý cho các nguồn kiến thức này.

Trên thực tế, giấy, giấy da và bìa sách có thể bị hư hại do độ ẩm, hỏa hoạn, các loại côn trùng nhỏ ăn cellulose và tất nhiên là do sự hao mòn trong quá trình con người sử dụng. Vào thời Trung cổ, các bản thảo cổ đã được bảo vệ khỏi nấm mốc, côn trùng, hỏa hoạn và độ ẩm nhờ công việc tỉ mỉ của các thủ thư trong đan viện. Sau khi máy in ra đời – giúp việc sao chép các tác phẩm viết trở nên dễ dàng hơn nhiều – thì việc bảo vệ sách khỏi các tác động vật lý vẫn là nhiệm vụ quan trọng đối với các thư viện trên toàn thế giới. Vatican đã sớm trở thành đơn vị tiên phong trong lĩnh vực bảo tồn sách.

Chính Giáo hoàng Nicholas V là người đầu tiên, vào giữa thế kỷ 15, mở cửa các bộ sưu tập sách của Giáo hoàng cho giới học giả, qua đó biến Thư viện Vatican thành nơi giao lưu kiến thức toàn cầu. Người kế nhiệm ngài, Đức Giáo Hoàng Sixtus IV, là người đầu tiên thực hiện các bước tổ chức cụ thể để bảo tồn sách. Ngài đã thành lập một nhóm nhân sự gọi là famuli, có nhiệm vụ thường xuyên kiểm tra sách để phát hiện hư hại do nấm mốc, côn trùng hoặc nước gây ra. Năm 1555, Đức Giáo Hoàng Paul IV đã mở rộng đội ngũ nhân viên thư viện để bổ sung một vai trò mới: chuyên gia phục chế sách (restauratore). Nhiệm vụ của họ là sửa chữa giấy bị hỏng, gia cố bìa sách và vá lại những trang sách bị rách.

Vào năm 1591, Đức ông Angelo Rocca – thư ký của Đức Giáo Hoàng Sixtus V – đã công bố một bản mô tả về Thư viện Vatican, trong đó bao gồm các quy tắc chi tiết về bảo quản sách mang tính phòng ngừa, chẳng hạn như quản lý hệ thống thông gió, kiểm soát độ ẩm và bảo vệ các bản thảo khỏi ánh sáng quá mức để ngăn chặn tình trạng giấy da bị cong vênh và mực in bị phai màu.

Khi các khám phá khoa học vừa tạo ra những mối đe dọa mới vừa mang lại các giải pháp mới, Vatican đã điều chỉnh chiến lược bảo tồn của mình cho phù hợp. Trong hai cuộc Thế chiến, Thư viện Vatican đã củng cố các khu vực lưu trữ dưới lòng đất và những gian phòng có kết cấu tường gạch đá kiên cố, tạo ra các hầm chứa an toàn, có khả năng chống bom đạn nằm ngay trong khuôn viên Vatican. Các lối đi được củng cố và hệ thống họng nước chữa cháy được bố trí khắp thư viện. Vào đầu những năm 1980, Vatican đã xây dựng một hầm ngầm có hệ thống kiểm soát khí hậu bên dưới sân Cortile del Belvedere; hầm này có sức chứa hệ thống kệ sách trải dài hơn 50 dặm (khoảng 80 km) nhằm bảo vệ bộ sưu tập của thư viện trước các mối đe dọa hạt nhân hoặc hóa-sinh.

Tôn vinh vai trò của Vatican trong việc gìn giữ kiến thức

Năm nay, Thư viện Tông tòa Vatican sẽ khởi động một chuỗi triển lãm nhằm khám phá sứ mệnh lâu đời của mình: gìn giữ kiến thức được lưu truyền qua các ấn phẩm. Chuỗi triển lãm này – được khởi xướng bởi Đức Giáo Hoàng Leo XIV (người có mẹ từng là thủ thư) – mang tên "Thảm họa và Kỳ quan" (Catastrophe and Wonder).

Trong vài năm tới, chuỗi triển lãm sẽ lần lượt khai thác năm mối đe dọa phổ biến nhất đối với các tài liệu in ấn – bao gồm hỏa hoạn, nước, ánh sáng, côn trùng và sự tác động của con người – thông qua các tác phẩm sắp đặt đa ngành.

Triển lãm chuyên đề đầu tiên mang tên AQVA sẽ khám phá "hai bộ mặt" của nước: vừa là mối đe dọa đối với nhân loại, vừa là nguồn lực mang lại sự sống. Vatican định hướng chuỗi triển lãm này như một cuộc đối thoại giữa các tác phẩm nghệ thuật cổ xưa và những sáng tạo đương thời. Đối với chủ đề về nước, triển lãm sẽ đặt cạnh nhau chuyên luận "Aquatilium Animalium Historiae" (có niên đại 470 năm) của nhà tự nhiên học thời Phục hưng Ippolito Salviani và các tác phẩm sắp đặt của nghệ sĩ người Pháp JR, chuyên gia thiết kế chữ (typographer) người Mỹ Bill Moran cùng đầu bếp người Ý Fulvio Pierangelini. Ấn phẩm của Salviani là một trong những tác phẩm minh họa thú vị nhất thời Phục hưng về chủ đề sinh vật thủy sinh. Tác phẩm này được thực hiện bằng kỹ thuật in tiên tiến sử dụng bản khắc đồng (thay vì kỹ thuật khắc gỗ truyền thống thường thấy trong giai đoạn đầu của ngành in) và dựa trên quá trình quan sát trực tiếp các loài sinh vật biển quanh vùng Địa Trung Hải của chính Salviani. Những hình minh họa vẽ tay có niên đại gần 500 năm này được đặt song hành cùng "Diluvium" – một tác phẩm điêu khắc dài 230 feet (khoảng 70 mét) mô phỏng con sóng đen trắng cuộn trào, tượng trưng cho trận Đại hồng thủy trong Kinh Thánh, do nghệ sĩ đương thời người Pháp JR sáng tạo. Bên cạnh đó, phần thiết kế kiểu chữ của Bill Moran – người sáng tạo nên "LetterFish" (bộ sưu tập các sinh vật có hình dáng được lấy cảm hứng từ các loài vật dưới biển) – cùng các công thức chế biến món cá của đầu bếp Fulvio Pierangelini đã góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ đa ngành của triển lãm, vốn được trông coi bởi Linh mục Giacomo Cardinali, Simona De Crescenzo, Francesca Giannetto và Delio Proverbio.

"Điểm khởi đầu cho toàn bộ chuỗi triển lãm này là chuyên luận về thú chơi sách của Gaetano Volpi mang tên 'Del furore d’aver libri' (1756); tác phẩm liệt kê những mối nguy đe dọa việc bảo tồn sách: từ nước đến lửa, từ ánh sáng đến các loài động vật, và thậm chí cả những tổn hại do chính con người gây ra đối với di sản văn hóa của mình," Linh mục Giacomo Cardinali, Phó Giám đốc Thư viện kiêm Ủy viên phụ trách Triển lãm, cho biết trong một thông cáo báo chí. "Với niềm tin rằng khi đối diện với nỗi sợ hãi, cách khôn ngoan hơn là dừng lại và bước xuyên qua nó, chúng tôi đã mời ba cá nhân có tư duy sáng tạo xuất sắc – một nghệ sĩ, một chuyên gia thiết kế chữ in (typographer) và một đầu bếp – để cùng khám phá những chân trời bất ngờ ngay trong chính những điều thường khiến chúng ta e ngại."

Triển lãm AQVA diễn ra từ ngày 25 tháng 9 năm 2026 đến ngày 14 tháng 5 năm 2027 tại Thư viện Tông tòa Vatican ở Thành phố Vatican (Rome). Vé có thể được mua trực tiếp tại địa điểm tổ chức hoặc mua trực tuyến (trước giờ vào cửa 48 tiếng) thông qua Ticket.it – nền tảng bán vé chính thức cho các dự án triển lãm của Thư viện Tông tòa Vatican.